Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một thách thức phổ biến trong quá trình phát triển của trẻ, ảnh hưởng sâu sắc đến cách các em kết nối và tương tác với thế giới xung quanh. Hiểu rõ bản chất của ASD, nhận diện sớm các biểu hiện đặc trưng và áp dụng các phương pháp hỗ trợ hiệu quả là chìa khóa để giúp trẻ phát huy tiềm năng, mang lại một tương lai tươi sáng hơn. Kiến Tạo Hạnh Phúc luôn đồng hành cùng bạn trên hành trình này.
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh thường gặp ở trẻ nhỏ. Trẻ mắc chứng tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc kết nối với thế giới xung quanh.
Rối loạn Phổ Tự kỷ là gì?
Rối loạn phổ tự kỷ, hay còn gọi là tự kỷ, là một rối loạn não bộ thường được nhận thấy từ sớm trong đời sống. Tự kỷ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời đặc trưng bởi các hành vi hoặc sở thích lặp đi lặp lại và khuôn mẫu theo những khuôn mẫu nhất định.
Dấu hiệu & Triệu chứng
Trẻ em nghi ngờ mắc hoặc được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ thường gặp khó khăn trong các lĩnh vực sau:
- Ngôn ngữ cơ thể và giao tiếp bằng mắt;
- Tương tác xã hội;
- Phát triển và duy trì các mối quan hệ;
- Tiếp nhận các kích thích từ giác quan (sensory input);
- Hành vi cứng nhắc, thiếu linh hoạt;
- Sở thích bất thường, đặc biệt với một số mẫu hình nhất định.
Cha mẹ có thể quan sát và phát hiện một số dấu hiệu ở trẻ trong độ tuổi 1-3 với chứng tự kỷ như:
- Chậm phát triển ngôn ngữ;
- Chỉ biết thực hiện một vài cử chỉ (vẫy tay, đập tay, kéo người..);
- Không phản ứng khi có người gọi tên;
- Tránh giao tiếp bằng mắt;
- Không chia sẻ niềm vui hoặc mối quan tâm với người khác;
- Vận động tay, ngón tay hoặc toàn bộ cơ thể theo những cách khác thường;
- Có sở thích bất thường/đặc biệt với một số đồ vật nhất định;
- Bắt chước hoặc giả vờ có những biểu cảm và hành vi bất thường mà chúng quan tâm;
- Không tỏ ra hứng thú với các tương tác giác quan;
- Có những khuôn mẫu cụ thể như lặp đi lặp lại một số thứ, hoặc sắp xếp đồ vật theo hàng lối;
Một số triệu chứng nghiêm trọng hơn có thể không được phát hiện cho đến khi trẻ lớn hơn và gặp các vấn đề như:
- Khó khăn trong việc kết bạn;
- Chơi các trò chơi tưởng tượng (ví dụ: Trẻ đóng vai và bắt chước hành vi của người lớn);
- Không biết cách ứng xử trong các tình huống xã hội khác nhau;
- Có mối quan tâm sâu sắc, bất thường về một chủ đề hoặc hoạt động cụ thể.
Không có hai người mắc chứng tự kỷ nào có các dấu hiệu và triệu chứng giống hệt nhau. Các yếu tố như chậm phát triển ngôn ngữ, khó khăn trong tư duy và học tập, cũng như các vấn đề về hành vi, xuất hiện ở các mức độ khác nhau ở mỗi người. Đó là lý do tại sao tự kỷ được mô tả là một “phổ” (spectrum).
Nguyên nhân và Yếu tố nguy cơ của Rối loạn Phổ Tự kỷ
Không có một nguyên nhân đơn lẻ nào gây ra rối loạn phổ tự kỷ. Các nghiên cứu cho thấy tự kỷ phát triển từ sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm cả yếu tố di truyền và yếu tố môi trường.
Các yếu tố sau đây được cho là làm tăng nguy cơ mắc chứng tự kỷ ở trẻ em. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là tăng nguy cơ không đồng nghĩa với nguyên nhân trực tiếp. Ví dụ, một số thay đổi gen liên quan đến tự kỷ có thể được phát hiện ở những người không mắc chứng rối loạn này.
- Yếu tố di truyền: Những thay đổi trong một số gen hoặc bộ gen nhất định làm tăng nguy cơ trẻ mắc chứng tự kỷ. Nếu cha mẹ mang một hoặc nhiều thay đổi gen này, họ có thể truyền lại cho gen của con cái, ngay cả khi bản thân họ không mắc chứng tự kỷ. Trong một số trường hợp, những thay đổi gen này xảy ra một cách tự nhiên trong phôi thai, hoặc trong trứng/tinh trùng kết hợp để tạo thành phôi. Lưu ý: Hầu hết các thay đổi gen không phải là nguyên nhân trực tiếp, chúng chỉ đơn thuần làm tăng nguy cơ mắc chứng tự kỷ.
- Yếu tố môi trường: Một số yếu tố bên ngoài được cho là làm tăng nguy cơ mắc chứng tự kỷ ở trẻ, bao gồm:
- Tuổi của cha mẹ (cả cha và mẹ): Một nghiên cứu trên 1.251 trẻ 8 tuổi được chẩn đoán mắc chứng tự kỷ cho thấy con đầu lòng của cha mẹ lớn tuổi (từ 35 tuổi trở lên) có gấp ba lần khả năng mắc chứng tự kỷ so với con thứ ba hoặc các con sinh sau của những bà mẹ từ 20-34 tuổi và cha mẹ dưới 40 tuổi.
- Các biến chứng trong thai kỳ và khi sinh nở như sinh non trước 26 tuần, sinh nhiều con, hoặc trẻ sinh ra có cân nặng thấp.
- Khoảng cách giữa hai lần mang thai dưới một năm.
Lưu ý: Tự kỷ không phát triển do cách nuôi dạy con cái; tiêm chủng; hoặc dinh dưỡng; và không phải là một “căn bệnh” có thể lây truyền cho người khác.
Đánh giá & Chẩn đoán Rối loạn Phổ Tự kỷ
Một nhà tâm lý học hoặc bác sĩ sẽ quan sát và tìm kiếm các dấu hiệu, triệu chứng ở trẻ, đồng thời trao đổi với cha mẹ về những lo ngại của họ trong quá trình sàng lọc phát triển. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, nhà tâm lý học hoặc bác sĩ sẽ đề nghị đánh giá phát triển với sự tham gia của nhiều chuyên gia như bác sĩ chuyên khoa điều trị rối loạn phát triển, nhà tâm lý học trẻ em, chuyên gia trị liệu nghề nghiệp (OT) và chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.
Các chuyên gia sẽ quan sát và đánh giá khả năng hiểu ngôn ngữ và giao tiếp, tư duy, cảm xúc, sức khỏe thể chất, kỹ năng xã hội và kỹ năng phát triển cá nhân của trẻ. Cha mẹ có thể trao đổi với chuyên gia về những lo ngại của mình, cũng như các thông tin khác về ngày sinh, các mốc phát triển, hành vi và lịch sử gia đình của trẻ.
Tự kỷ có thể được “Chữa khỏi”?
Tự kỷ không phải là một căn bệnh. Não bộ của người tự kỷ hoạt động khác biệt so với người khác. Do đó, một đứa trẻ tự kỷ sẽ sinh ra và lớn lên cùng với chứng tự kỷ suốt đời.
Vì tự kỷ không phải là bệnh nên không ai có thể “chữa khỏi” tự kỷ, và hiện tại cũng chưa có phác đồ điều trị nào cho nó. Tuy nhiên, một số loại thuốc có thể hỗ trợ điều trị các triệu chứng liên quan như trầm cảm, động kinh, mất ngủ và khó tập trung. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng thuốc hiệu quả nhất khi kết hợp với các liệu pháp hành vi.
- Risperidone (Risperdal) và Aripiprazole (Abilify) là hai loại thuốc duy nhất được FDA Hoa Kỳ phê duyệt để điều trị các triệu chứng liên quan ở trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Risperidone có thể được kê đơn cho trẻ từ 5-16 tuổi để giảm các triệu chứng hung hăng và khó chịu. Aripiprazole có thể được kê đơn cho trẻ từ 6-17 tuổi.
- Một số bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc khác trong những trường hợp nhất định, bao gồm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRIs), thuốc chống lo âu hoặc thuốc kích thích, nhưng chúng không được FDA phê duyệt cho rối loạn phổ tự kỷ.
Các Phương Pháp Can Thiệp Phổ Biến Hiện Nay Đối Với Rối Loạn Phổ Tự kỷ
Các chương trình giáo dục đặc biệt hoặc can thiệp được thiết kế để hỗ trợ trẻ tự kỷ sớm, nhằm giảm các triệu chứng cốt lõi của rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ, cũng như phát triển các kỹ năng xã hội và tính độc lập cho trẻ.
Ngoài việc cho trẻ tham gia vào chương trình can thiệp, vai trò của cha mẹ và người chăm sóc đóng góp rất quan trọng trong việc quyết định hiệu quả lâu dài của can thiệp đối với trẻ.
Chương Trình Can Thiệp Cho Trẻ Tự Kỷ
Các phương pháp can thiệp hiện nay cho trẻ tự kỷ có thể chia thành nhiều cách tiếp cận phổ biến, trình bày dưới đây. Một chương trình can thiệp có thể bao gồm nhiều cách tiếp cận khác nhau.
1. Các phương pháp dựa trên hành vi: Tập trung vào việc thay đổi hành vi bằng cách hiểu điều gì xảy ra trước và sau hành vi của trẻ. Có nhiều bằng chứng ủng hộ phương pháp này trong việc điều trị các triệu chứng của rối loạn phổ tự kỷ, bao gồm Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA). Hai phong cách giảng dạy của ABA là Đào tạo theo Thử nghiệm Rời rạc (DTT) và Đào tạo Phản ứng Trọng tâm (PRT).
2. Các phương pháp phát triển: Tập trung vào việc cải thiện các kỹ năng phát triển cụ thể, chẳng hạn như kỹ năng ngôn ngữ hoặc kỹ năng vận động. Một trong những liệu pháp phát triển phổ biến nhất cho trẻ tự kỷ là Ngôn ngữ trị liệu, giúp cải thiện khả năng hiểu và giao tiếp của trẻ. Trị liệu nghề nghiệp dạy các kỹ năng giúp trẻ tự kỷ sống độc lập nhất có thể, như mặc quần áo, tắm rửa, ăn uống và các kỹ năng sinh hoạt cá nhân khác.
Các phương pháp phát triển thường được kết hợp với các phương pháp hành vi. Mô hình Early Start Denver (ESDM) là một phương pháp phát triển toàn diện dựa trên các nguyên tắc của ABA, được sử dụng cho trẻ từ 12-48 tháng tuổi.
3. Các phương pháp giáo dục: Đây là các phương pháp được thực hiện trong môi trường lớp học. Một loại hình tiếp cận giáo dục là phương pháp TEACCH (Treatment and Education of Autistic and Related Communication – Handicapped Children). TEACCH dựa trên ý tưởng rằng trẻ tự kỷ có thể phát triển tốt thông qua sự nhất quán và học tập bằng hình ảnh. Phương pháp này giúp giáo viên điều chỉnh cấu trúc lớp học, từ đó cải thiện kết quả học tập của trẻ.
4. Các phương pháp tiếp cận quan hệ xã hội: Tập trung vào việc cải thiện kỹ năng xã hội và xây dựng kết nối tình cảm ở trẻ. Một số phương pháp tiếp cận quan hệ xã hội đòi hỏi sự tham gia của phụ huynh hoặc sự hướng dẫn từ bạn bè đồng trang lứa (peer mentors).
5. Các phương pháp dược lý: Như đã nêu ở trên, không có loại thuốc nào có thể can thiệp vào các triệu chứng cốt lõi của rối loạn phổ tự kỷ. Một số loại thuốc có thể được kê đơn để hỗ trợ các triệu chứng liên quan, giúp người tự kỷ hoạt động tốt hơn.
6. Các phương pháp tâm lý: Có thể giúp người tự kỷ đối phó với các triệu chứng lo âu, trầm cảm hoặc một số rối loạn tâm lý khác. Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT) là một phương pháp trị liệu tập trung vào việc khám phá mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Trong một buổi trị liệu CBT, nhà trị liệu và thân chủ cùng nhau đặt ra mục tiêu và sau đó thay đổi cách thân chủ suy nghĩ về một tình huống để thay đổi cách họ phản ứng với tình huống đó.
7. Các phương pháp bổ sung và thay thế: Chúng thường được sử dụng để bổ sung cho các phương pháp truyền thống hơn, có thể bao gồm chế độ ăn đặc biệt, thực phẩm bổ sung thảo dược, chăm sóc chỉnh xương, trị liệu bằng thú cưng, trị liệu nghệ thuật, chánh niệm hoặc một số liệu pháp thư giãn khác.
Một số hoạt động cha mẹ có thể thực hiện tại nhà cho trẻ tự kỷ
- Chơi và dành thời gian với trẻ, ít nhất 3 giờ/ngày;
- Hạn chế thời gian xem TV và tương tác với các thiết bị, màn hình;
- Gọi tên trẻ, nhìn vào mắt trẻ, theo dõi ngón tay chỉ, thu hút sự chú ý của trẻ;
- Dạy các cử chỉ giao tiếp, tương tác như vẫy tay;
- Dạy trẻ cách chơi đồ chơi và các trò chơi tương tác với người khác: ú òa, bò trườn,…;
- Bắt chước các biểu cảm, miệng, nét mặt, tiếng kêu của con vật,…;
- Nói ngắn gọn, rõ ràng, nhấn mạnh từ chính kèm theo cử chỉ, điệu bộ, hình ảnh và đồ chơi khi giao tiếp với trẻ;
- Giao cho trẻ một số nhiệm vụ đơn giản, dạy trẻ cách tuân theo mệnh lệnh và yêu cầu;
- Tự ăn, vệ sinh cá nhân, mặc quần áo, không đi giày trái;
- Khuyến khích trẻ chơi với bạn bè;
- Luôn động viên và khen ngợi trẻ dù là những tiến bộ nhỏ nhất.
Đánh giá Rối loạn Phát triển và Rối loạn Phổ Tự kỷ cho trẻ tại Viện Tâm lý Pháp – Việt
Viện Tâm lý Pháp – Việt là một trong những đơn vị hàng đầu chuyên cung cấp dịch vụ đánh giá và chẩn đoán rối loạn phát triển, tư vấn và trị liệu tâm lý cho trẻ em và thanh thiếu niên tại Việt Nam. Chúng tôi quy tụ đội ngũ chuyên gia đến từ Việt Nam và Cộng hòa Pháp, với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực chẩn đoán, tư vấn và trị liệu cho trẻ dưới 18 tuổi.
Một buổi đánh giá tâm lý tại Viện Tâm lý Pháp – Việt thường kéo dài từ 3.5 đến 5 giờ, được thực hiện bởi các chuyên gia giàu kinh nghiệm trong phòng đánh giá được trang bị đầy đủ công cụ cần thiết.
Thời gian làm việc: Từ thứ Hai đến sáng thứ Bảy
– Buổi sáng: 8:00 – 12:00
– Buổi chiều: 13:00 – 17:00
Viện Tâm lý Pháp – Việt rất mong được đồng hành cùng các gia đình, hỗ trợ cha mẹ và trẻ trong việc nhận diện và vượt qua các khó khăn tâm lý với đội ngũ chuyên gia giỏi, tận tâm, có đạo đức tại Viện.
Nếu bạn cảm thấy mình đang có các dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời, hoặc liên hệ Viện Tâm lý Pháp – Việt qua Hotline: 0979.158.463 để được tư vấn cụ thể. Can thiệp sớm là chìa khóa để cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống.
Tài liệu tham khảo:
[1] Autism Spectrum Disorder. kidshealth.org.
[2] Durkin MS, Maenner MJ, Newschaffer CJ, Lee LC, Cunniff CM, Daniels JL, Kirby RS, Leavitt L, Miller L, Zahorodny W, Schieve LA. Advanced parental age and the risk of autism spectrum disorder. Am J Epidemiol. 2008 Dec 1;168(11):1268-76. doi: 10.1093/aje/kwn250. Epub 2008 Oct 21. PMID: 18945690; PMCID: PMC2638544.
[3] What Causes Autism? autismspeaks.org
[4] What is autism? nhs.uk
[5] What Are the Treatments for Autism? webmd.com
[6] BÀI 17 HƯỚNG DẪN CHẨN ĐOÁN VÀ CAN THIỆP RỐI LOẠN TỰ KỶ. bvttvinhphuc.com
[7] QUY TRÌNH CAN THIỆP TRẺ TỰ KỶ: NGUYÊN TẮC VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP TRỊ LIỆU. hongngochospital.vn
Để hiểu sâu hơn về các khía cạnh khác của rối loạn phổ tự kỷ, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Blog của chúng tôi.